Bài 7: Lệnh rẽ nhánh: if / elif / else

Tới giờ các chương trình bạn viết đều chạy tuần tự: dòng trên xuống dòng dưới, không có quyết định nào. Trong thực tế, chương trình thường phải chọn làm việc này hay việc kia tuỳ vào dữ liệu đầu vào.

Vài ví dụ rất sát với AI / data:

• Nếu accuracy < 0.7 thì retrain model, ngược lại deploy.
• Nếu giá trị bị thiếu (None) thì điền mặc định, ngược lại giữ nguyên.
• Nếu input của user là số âm thì báo lỗi, ngược lại tiếp tục tính.

Tất cả những "nếu... thì... ngược lại..." trên đều được viết bằng if / elif / else. Đây là cấu trúc rẽ nhánh phổ biến nhất trong mọi ngôn ngữ lập trình, và Python có cú pháp gọn nhất.

Cấu trúc tối giản:

if <điều kiện>:
    <khối lệnh sẽ chạy nếu điều kiện đúng>

3 thành phần cần nhớ:

• Từ khoá if ở đầu dòng.
• Một biểu thức điều kiện trả về True hoặc False (xem lại bài 6 về toán tử so sánh và logic).
• Dấu hai chấm : ở cuối dòng if, sau đó là block code được thụt vào.

Ví dụ kiểm tra một số có lớn hơn 0:

# Bai-7/example_01.py
x = 5

if x > 0:
    print("x là số dương")
    print("Tiếp tục xử lý...")

print("Dòng này luôn chạy, không phụ thuộc if")

Output:

x là số dương
Tiếp tục xử lý...
Dòng này luôn chạy, không phụ thuộc if

Hai dòng print bên trong if chỉ chạy khi x > 0 là True. Dòng cuối cùng không thụt vào nên không thuộc block if — nó luôn chạy.

Khác với C, Java hay JavaScript dùng cặp { } để gom block, Python dùng chính độ thụt dòng (indentation) để xác định block. Cùng mức thụt = cùng một block.

Ví dụ so sánh:

// JavaScript dùng { }
if (x > 0) {
  console.log("dương");
  console.log("done");
}

# Python dùng indentation
if x > 0:
    print("dương")
    print("done")

Quy ước chính thức (PEP 8):

• Dùng 4 spaces cho mỗi cấp thụt dòng.
• Không trộn tab và space trong cùng một file — Python 3 sẽ báo TabError.
• Tất cả các dòng trong cùng một block phải thụt vào cùng số lượng space.

Nếu thụt sai, Python báo IndentationError ngay khi parse:

# Bai-7/example_02_indent_error.py
x = 5

if x > 0:
    print("dương")
   print("sai mức thụt")   # 3 spaces — IndentationError

IndentationError: unindent does not match any outer indentation level

Mọi editor cho Python (VS Code, PyCharm, JupyterLab) đều cấu hình mặc định Tab = 4 spaces, nên thường bạn chỉ cần nhấn Tab và editor tự chèn 4 spaces.

Khi cần chạy block code khác trong trường hợp điều kiện sai, dùng else:

if <điều kiện>:
    <chạy khi điều kiện đúng>
else:
    <chạy khi điều kiện sai>

Ví dụ kiểm tra tuổi:

# Bai-7/example_03.py
age = 17

if age >= 18:
    print("Bạn đủ tuổi đăng ký")
else:
    print("Bạn chưa đủ 18 tuổi")

Output với age = 17:

Bạn chưa đủ 18 tuổi

else không có điều kiện đi kèm — nó tự hiểu là "trong các trường hợp còn lại". Một if chỉ có thể có tối đa một else, và else luôn đứng cuối.

Khi có hơn 2 nhánh, dùng elif (viết tắt của "else if"). Python kiểm tra các điều kiện theo thứ tự từ trên xuống và chỉ chạy block của điều kiện đúng đầu tiên; các điều kiện sau sẽ bị bỏ qua.

# Bai-7/example_04.py
score = 7.5

if score >= 9:
    grade = "A"
elif score >= 8:
    grade = "B"
elif score >= 6.5:
    grade = "C"
elif score >= 5:
    grade = "D"
else:
    grade = "F"

print(f"Điểm {score} → xếp loại {grade}")

Output:

Điểm 7.5 → xếp loại C

Một số lưu ý quan trọng:

• Số lượng elif không giới hạn, có thể có 0, 1, hoặc nhiều nhánh.
• else ở cuối là tuỳ chọn.
• Thứ tự điều kiện ảnh hưởng kết quả. Vì score = 7.5 không thoả >= 9 và >= 8, nên rơi vào >= 6.5 và dừng tại đây. Nếu viết ngược lại (từ thấp lên cao) thì tất cả điểm >= 5 sẽ rơi vào nhánh đầu tiên — sai logic.
• Python không có switch / case truyền thống. Từ Python 3.10 trở đi có match / case (structural pattern matching), nhưng elif vẫn là cách phổ biến nhất cho điều kiện giá trị.

Có thể đặt một if bên trong if khác, gọi là nested if. Khối bên trong sẽ thụt thêm 4 spaces nữa.

# Bai-7/example_05_nested.py
age = 25
has_license = True

if age >= 18:
    if has_license:
        print("Được phép lái xe")
    else:
        print("Đủ tuổi nhưng chưa có bằng lái")
else:
    print("Chưa đủ tuổi lái xe")

Đoạn trên hoạt động đúng, nhưng nested if làm code khó đọc khi lồng quá sâu (3-4 cấp). Trong đa số trường hợp, ta có thể viết lại bằng toán tử and cho gọn hơn:

# Cách viết phẳng — dễ đọc hơn
if age >= 18 and has_license:
    print("Được phép lái xe")
elif age >= 18 and not has_license:
    print("Đủ tuổi nhưng chưa có bằng lái")
else:
    print("Chưa đủ tuổi lái xe")

Nguyên tắc: ưu tiên cấu trúc phẳng, dùng nested if chỉ khi điều kiện bên trong thật sự không liên quan trực tiếp tới điều kiện bên ngoài.

Khi cần gán giá trị dựa trên điều kiện, thay vì viết 4 dòng if / else, Python cho phép viết gọn trong 1 dòng — gọi là conditional expression (ternary expression):

value_if_true if condition else value_if_false

So sánh hai cách viết:

# Cách dài
age = 20
if age >= 18:
    status = "adult"
else:
    status = "minor"

# Cách ngắn — ternary
status = "adult" if age >= 18 else "minor"
print(status)   # adult

Ternary phù hợp khi:

• Cả hai nhánh đều trả về một giá trị để gán cho biến.
• Logic đơn giản, không cần > 1 dòng cho mỗi nhánh.

Nếu logic phức tạp hoặc cần chạy nhiều lệnh trong mỗi nhánh, vẫn nên dùng if / else nhiều dòng cho dễ đọc.

Trong if <điều kiện>, điều kiện không bắt buộc phải là kết quả của phép so sánh. Python chấp nhận mọi giá trị rồi tự ép kiểu sang bool. Các giá trị được coi là falsy (tương đương False) trong Python 3:

• False
• Số bằng 0: 0, 0.0, 0j
• Chuỗi rỗng: ""
• Collection rỗng: [], (), {}, set()
• None

Mọi giá trị khác đều là truthy — kể cả số âm, chuỗi "False" (vì là chuỗi có nội dung), list chứa một phần tử [0]...

# Bai-7/example_06_truthy.py
items = []

if items:
    print(f"Có {len(items)} mục")
else:
    print("Danh sách rỗng")
# Output: Danh sách rỗng

name = ""
if name:
    print(f"Xin chào, {name}")
else:
    print("Bạn chưa nhập tên")
# Output: Bạn chưa nhập tên

Viết if items: ngắn gọn hơn if len(items) > 0: và là idiom chuẩn trong Python. Có thể kiểm tra rõ ràng bằng bool(x):

print(bool(0))      # False
print(bool(""))     # False
print(bool([]))     # False
print(bool(None))   # False
print(bool("hi"))   # True
print(bool([0]))    # True — list có 1 phần tử
print(bool(-1))     # True — số khác 0 là truthy

Một pitfall hay gặp khi mới học Python: dùng == để so sánh với None. Cả hai cú pháp sau đều chạy được:

x = None

if x == None:        # chạy được nhưng không khuyến nghị
    print("x là None")

if x is None:        # khuyến nghị
    print("x là None")

Khác biệt:

• == kiểm tra giá trị bằng nhau, gọi method __eq__. Object tự định nghĩa có thể override __eq__ để trả True khi so với None, gây kết quả bất ngờ.
• is kiểm tra cùng object trong bộ nhớ (so sánh địa chỉ). Vì Python chỉ có một object None duy nhất (singleton), is None luôn cho kết quả chính xác và nhanh hơn.

PEP 8 chính thức khuyến nghị:

Comparisons to singletons like None should always be done with is or is not, never the equality operators.

Tương tự khi check ngược lại:

if x is not None:
    print(f"x có giá trị: {x}")

Quy tắc nhớ: chỉ so sánh với None, True, False bằng is / is not. Còn so sánh giá trị thường (số, chuỗi) thì dùng == / !=.

Bài 1: Phân loại số dương / âm / zero

Viết chương trình nhận một số từ input(), chuyển sang float, rồi in ra:

• "dương" nếu số > 0,
• "âm" nếu số < 0,
• "zero" nếu số = 0.

Gợi ý khung code:

# Bai-7/bt1_phan_loai_so.py
x = float(input("Nhập một số: "))

if x > 0:
    ...
elif x < 0:
    ...
else:
    ...

Bài 2: Xếp loại BMI

BMI (Body Mass Index) tính theo công thức: BMI = cân_nặng (kg) / chiều_cao (m) ** 2. Viết chương trình:

1. Nhận weight (kg) và height (m) từ input().
2. Tính BMI, làm tròn 2 chữ số thập phân.
3. Xếp loại theo bảng của WHO:

BMI < 18.5            → "Thiếu cân"
18.5 <= BMI < 25      → "Bình thường"
25   <= BMI < 30      → "Thừa cân"
BMI >= 30             → "Béo phì"

Output mẫu:

Cân nặng (kg): 60
Chiều cao (m): 1.65
BMI = 22.04 → Bình thường

Gợi ý:

# Bai-7/bt2_bmi.py
weight = float(input("Cân nặng (kg): "))
height = float(input("Chiều cao (m): "))

bmi = weight / (height ** 2)
bmi = round(bmi, 2)

if bmi < 18.5:
    label = "Thiếu cân"
elif bmi < 25:
    label = "Bình thường"
elif bmi < 30:
    label = "Thừa cân"
else:
    label = "Béo phì"

print(f"BMI = {bmi} → {label}")

Bài tập mở rộng: thêm kiểm tra đầu vào — nếu weight <= 0 hoặc height <= 0 thì in "Dữ liệu không hợp lệ" và không tính BMI.

• if <điều kiện>: chạy block bên dưới khi điều kiện True.
• else: bắt các trường hợp còn lại; elif kiểm tra thêm điều kiện theo thứ tự từ trên xuống, dừng ở nhánh đúng đầu tiên.
• Python dùng indentation 4 spaces thay cho { }; thụt sai sẽ báo IndentationError.
• Nested if hoạt động được nhưng nên hạn chế > 2 cấp, ưu tiên gộp điều kiện bằng and / or.
• Ternary a if cond else b phù hợp khi cần gán giá trị một dòng.
• Falsy values trong Python: False, 0, 0.0, "", [], (), {}, None. Mọi giá trị khác là truthy.
• So sánh với None luôn dùng is None / is not None, không dùng == / !=.

Bài tiếp theo sẽ học vòng lặp for và hàm range — kỹ thuật lặp đi lặp lại một thao tác trên nhiều phần tử.